معنای سوره حمد: ترجمه + صوت

سوره حمد با آیه «بِسْمِ اللّٰـهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ»، هفت آيه دارد. نام ديگر آن «سَبع مثانى» است. سبع به اين جهت كه هفت آيه دارد و مَثانى (دوتايى) به دليل دو بار خوانده شدن در نماز و يا به خاطر اين كه دو بار نازل شده؛ يک بار در مكه و يک بار در مدينه.

اين سوره، تا جملۀ «مالِكِ يَوْمِ الدّينِ»، بیانگر توحيد نظرى و از جملۀ «اِيّاكَ نَعْبُدُ» تا آخر، بيانگر توحيد عملى است.
بنا به روايت شيعه و سنى، پيامبر اكرم(ص) فرمود: «هر كار معتبرى كه با بِسْمِ اللّٰـه شروع نشود ناقص است و به آخر نمى‏رسد».(1)

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ… جنس حمد يا آن حمد مخصوص از آنِ خداى رب العالمين است. حمد در لغت به معناى ستايش و توصيف كمال است. فرق آن با مدح اين است كه مدح براى توصيف كمال اختيارى و غير اختيارى است، مانند علم و مهربانى و خلاقيت و زيبايى منظره طبيعت و يا چهره؛ ولى حمد تنها براى كمال اختيارى است و چون تمام كمالات خدا اختيارى است، حمد به او اختصاص دارد.

«ربّ» يعنى مالک و صاحب اختيارى كه مملوک خود را تربيت مى‏كند و او را از قوه به فعل مى‏رساند. خداوند، عالِم به همۀ استعدادهاى بالقوۀ موجودات است. لذا او ربّ تمام عالم‏هاست.(2) خدا، هم از موضع جباريت و هم از موضع رحيميت ربوبیت می‌کند. جبار از ریشۀ جبر به معناى زورمدار است. خدا در امر خلق و ادارۀ عالم، جبار است. یعنی در طبيعت هيچ موجودى قادر به تجاوز از حدود الهی نیست. لذا اگر پدیده‌ای کوچک‌ترین خطایی بکند پیکره‌اش متلاشی خواهد شد یعنی در ربوبيت عالَم طبيعت از عفو و گذشت خبرى نيست. ولى خداوند در مورد ربوبيت انسان با رحيميت برخورد مى‏كند. یعنی در مورد خطاى انسان‏ها، مهلت توبه و عفو مطرح است و ربوبيت با آرامش پيش مى‏رود. بنابراين تكرار رحمان و رحيم پس از طرح رب العالمين، نوع ربوبيت خاص مربوط به انسان‏ها را از نوع ربوبيت كل نظام عالم جدا می‌كند.

الرحمن الرحیم خدا با استعمال دو کلمه از ریشۀ رحم، موضع خود را اعلام کرده است، کسانی از من هستند که به مخلوقات خیر و رحمت برسانند و ستم‌کاران سنخیتی با من ندارند.

مالِكِ يَوْمِ الدّينِ. خدا به دليل رب‏العالمين بودنش، هم مالک دنياست و هم مالک آخرت، ولى با اكتفا به بيان مالكيت يوم ‏الدّين، اهميت قيامت و ادارۀ آن را گوشزد می‌كند؛ زيرا رسيدگى به اعمال بندگان از غير خدا ساخته نيست.

درباره جمع آمدن كلمات «نَعْبُدُ، نَسْتَعينُ، اِهْدِنا» گفته شده است:

1. نمازگزار، عمل خود را ناچيز و حقیر می‌داند و آن را در جمع عمل صالحان عرضه مى‏دارد تا پذيرفته گردد.
2. نمازگزار با گفتن «نَعْبُدُ» اخوّت دينى خود را با تمام مسلمانان جهان اعلام مى‏دارد.
3. اصولاً تشريع نماز به جماعت بوده و به همين دلیل جمله‏هاى آن، جمع آمده است.
4. انسان دارای قواى ظاهرى مثل گوش و چشم و دست و پا و همين طور قواى باطنى مثل قلب و دل است. از اين رو اين مجموعه فعّال كه در واحد انسانى گرد آمده است.

لذا انسان به صورت جمع به نمايندگى و تعهد از جانب اعضاى فعال خود مى‏گويد: «اِيّاكَ نَعْبُدُ». نَسْتَعين يعنى حتى در امر عبادت كه فعل خود عبد است از خدا يارى مى‏خواهد.

اِهْدِنَا الصِّراطَ… صراط شاهراهی است كه روندۀ خود را چنان در كام خود فرو مى‏برد كه امكان هر نوع انحراف و خروج را منتفى مى‏سازد. این آیه كمال هدايت براى عموم درخواست می‌کند و خواستار ايجاد جو نورانى مذهبى در جامعه است؛ زيرا اگر در جامعه فضای دين حاكم شد حفظ دين براى خود و خانواده ممكن شده و ايمان و عمل صالح محقق خواهد شد.

صِراطَ الَّذينَ… نعمت داده شدگان بفرمودۀ قرآن: «هر كه از خدا و رسول اطاعت كند، با نعمت داده‏شدگان همراه شود كه عبارتند از انبيا، صديقين و شهدا و صالحان، و چه خوب رفيقانى هستند.(3) اين اشخاص، مقربين هستند و ترتيب مقامشان چنين است:

• انبيا: مؤسسان دين.
• صديقين: حافظان و مروجان دين.
• شهدا: شاهدان اعمال و مرزداران دين.
• و صالحين: محصول‌های دين.

غَيْرِ الْمَغْضُوبِ: مغضوب و ضال اهل آتشند. امّا در نوع گناهان متفاوتند در استعمال قرآن، منافق و مشرک و يهود در زمرۀ مغضوبين هستند، مانند آیه «ویُعَذَّبَ المنافقین» (فتح6) و آیه «وضُرِبَتْ عَلَیهِمُ الذَّلَّةُ»،(4) و ضالين شامل ظالمان، كافران و اهل معصيت است.

(1). المیزان/1، ص14؛ الکشاف/1، ص27.

(2). نثر طوبی/1، ص298.

(3). نساء/69.4

(4). بقره/61.